10/10/2025
संकष्टी चतुर्थी – एक अध्यात्मिक चिंतन
✍️ लेखक: अॅड. विकस एस. भाले
🕉️ प्रस्तावना:
प्रत्येक चतुर्थीला गणपती उपासकांसाठी एक नवीन अध्यात्मिक पर्व येते – संकष्टी चतुर्थी. ‘संकटांचे निवारण करणारी चतुर्थी’ अशी याची ओळख आहे. पण ह्या दिवसाचा खरा अर्थ केवळ उपवास किंवा चंद्रदर्शनात नाही, तर तो आहे ‘आतल्या अडथळ्यांचा नाश’ करण्याच्या साधनेत.
🌺 ‘संकट’ म्हणजे काय?
शास्त्र सांगते –
“संकटं चित्तस्थितेः विक्षेपः।”
मन जेव्हा स्थिरतेपासून विचलित होते, तेव्हाच संकट उद्भवते.
अर्थात बाहेरची अडचण नाही, तर आतल्या मनाची अस्थिरता हेच खरे संकट आहे.
🙏 ‘विघ्नहर्ता गणपती’ – अध्यात्मिक अर्थ:
भगवान गणेश ‘विघ्नहर्ता’ आहेत. पण हे विघ्न केवळ बाह्य नसतात.
ते आहेत —
• अहंकाराचे विघ्न
• मत्सराचे विघ्न
• भीती व असुरक्षिततेचे विघ्न
• नकारात्मक विचारांचे विघ्न
गणेशपूजा म्हणजे ह्या सर्व अडथळ्यांना दूर करून मनाला ‘स्वच्छ बुद्धी’ व ‘स्थितप्रज्ञता’ देणारी साधना.
🌙 चंद्रदर्शनाचे गूढ:
संकष्टीच्या रात्री चंद्रदर्शनाचे महत्त्व असते. चंद्र म्हणजे मन.
गणपती हे ‘बुद्धीचे अधिपती’, तर चंद्र हा ‘मनाचा अधिपती’.
बुद्धीने मनाचे नियंत्रण साधणे — हाच संकष्टीचा योगशास्त्रीय संदेश.
“बुद्धियोगेन मनः संयम्य।” – (गीता)
अर्थात, गणेशाला नमून आपण स्वतःच्या चंद्राला (मनाला) शुद्धतेच्या प्रकाशात आणतो.
🔥 उपवासाचे तत्त्वज्ञान:
उपवास म्हणजे केवळ अन्नत्याग नव्हे, तर इंद्रियनिग्रहाची साधना.
मन, वाणी, क्रोध, वासना यांचा संयम म्हणजे खरी संकष्टी साधना.
त्या दिवशी शरीर शुद्ध ठेवून आपण आत्मशक्तीला बल देतो.
🌸 ‘संकष्टी’ – एक अंतर्मुख साधना:
1. प्रातःकाळी गणपती ध्यान – “ॐ गं गणपतये नमः” जप.
2. दिवसभर मौन आणि सत्कर्माचे चिंतन.
3. संध्याकाळी चंद्रदर्शनानंतर “वक्रतुंड महाकाय” प्रार्थना.
4. उपवास संपताना मनातील एका ‘भीतीचा’ त्याग करा — हीच खरी मोक्षसाधना.
📖 शास्त्रसंदर्भ:
“यः स्मरेत् प्रातरुत्थाय गणनाथं महोदयम्।
सर्वं विघ्नं विनश्यन्ति सर्वकार्याणि सिद्ध्यति॥”
या श्लोकानुसार गणपती स्मरणाने सर्व विघ्ने नाहीशी होतात.
म्हणून संकष्टी ही दिवसाची नव्हे, तर जीवनपद्धतीची आठवण आहे.
🌼 अध्यात्मिक संदेश:
गणपती म्हणजे विवेक, चंद्र म्हणजे भावना.
दोघांचा संतुलन साधणे – हाच ‘संकष्टीचा मार्ग’.
ज्याच्या बुद्धीत श्रद्धा, आणि हृदयात शांती आहे, त्याच्यासाठी कोणतेच संकट उरत नाही.
✨ समारोप:
आजच्या संकष्टीला बाहेरच्या समस्यांपेक्षा आतल्या अस्थिरतेकडे बघा.
गणेशाचे ध्यान करा, मनाचा चंद्र शुद्ध करा,
आणि स्वतःलाच म्हणा —
“विघ्न माझे अंतरी, गणपती माझ्या अंतरी!”
🌺 श्री गणेशाय नमः 🌺
✍️ अॅड. विकस एस. भाले
