18/04/2025
Giao tiếp mắt kém có phải là triệu chứng điển hình của rối loạn phổ tự kỷ không?
Có trường hợp nào trẻ tự kỷ mà “có” giao tiếp mắt rồi được người đánh giá dựa vào dấu hiệu “có” này để phủ nhận trẻ không có vấn đề gì?
Có trường hợp nào trẻ không có tự kỷ mà vẫn không có giao tiếp mắt không?
Giao tiếp mắt là triệu chứng được liệt kê và đánh giá trong các sổ tay chẩn đoán và các công cụ lượng giá chẩn đoán chuyên biệt cho rối loạn phổ tự kỷ, trong sổ tay họ không ghi là có hay không có giao tiếp mắt mà là giao tiếp mắt bất thường (to abnormalities in eye contact and body language)(DSM-5, 2013), vậy khi làm lượng giá, nhà chuyên môn cần biết cách lượng giá “giao tiếp mắt bất thường” hơn là có hay không, hoặc cần xem giao tiếp mắt phối hợp với các hành vi giao tiếp khác. Không đơn giản!
Can thiệp để phát triển giao tiếp mắt dễ hay khó? Nhiều trẻ có tiến bộ rất nhiều về ngôn ngữ và các kỹ năng khác nhưng khi nói hay thực hiện các hành vi giao tiếp khác như cho, nhận, trả lởi câu hỏi, nói yêu cầu… vẫn không giao tiếp mắt với người mình giao tiếp.
Nhớ rằng giao tiếp mắt không phải là một kỹ năng vận động đơn thuần như kỹ năng ở tay, chân như chơi đúng chức năng, chỉ đúng đồ vật, người… hay kỹ năng ngôn ngữ, lời nói. Giao tiếp mắt không thể học qua việc thiết kế một chuỗi ABC, cơ chế của giao tiếp mắt được thực hiện ở nhiều vùng não khác nhau liên quan đến vỏ não thị giác ở thuỳ chẩm (visual cortex), cười đáp ứng xã hội (social responsive smile) là sự phối hợp giữa nụ cười phản xạ (reflexive smile) có nguồn gốc từ thân não (brainstem) và giao tiếp mắt, sự điều khiển của các cơ vận nhãn được chi phối bởi các thần kinh sọ III, IV, VI, sự co giãn đồng tử liên quan đến việc xử lý cảm xúc ở hạnh nhân (Amygdala). Tóm lại, giao tiếp mắt là một hành vi cảm xúc-xã hội (Social-emotional behavior), không thể đơn thuần dạy theo các chuỗi hình thành kỹ năng liên quan đến vận động khác. Trước đây người ta cho rằng không thể cải thiện được giao tiếp mắt ở trẻ tự kỷ, thực ra việc dạy kỹ năng kèm theo các hoạt động tương tác hay chơi đùa có chiến lược và mục tiêu có thể cải thiện giao tiếp mắt ngoạn mục ở trẻ nhỏ có ASD , chỉ có điều là không dễ đối với người làm can thiệp và phụ huynh vì hay theo thói quen hướng dẫn, điều khiển.
Giao tiếp mắt bất thường có thể thấy trong các vấn đề hay rối loạn khác như ADHD, câm chọn lọc (Selective mutism), rối loạn trầm cảm, phổ rối loạn lo âu (gồm nhiều loại lo âu khác nhau), tâm thần phân liệt…
Vậy nên đánh giá và can thiệp trên lãnh vực giao tiếp mắt tuy là lãnh vực nhỏ, hẹp nhưng đầy chi tiết và không hề đơn giản, dễ dàng.
Trích nguồng fb: Bác Giang Phan
