14/07/2026
‘हमारे राम’ : रामायण पाहिलं होतं… पण या नाटकाने ते नव्यानं समजावून सांगितलं!
काही कलाकृती मनोरंजन करतात, काही टाळ्या मिळवतात; पण काही कलाकृती अशा असतात, ज्या माणसाच्या विचारविश्वात कायमचा बदल घडवून आणतात. ‘हमारे राम’ हे नाटक म्हणजे अशीच एक विलक्षण अनुभूती.
रविवारची संध्याकाळ… लंडनमधील हॅमरस्मिथ येथील Eventim Apollo या ऐतिहासिक आणि भव्य सभागृहात आम्ही पाच मैत्रिणी—रंजना हेगडे, आशा भोकरे, पूजा तेंडुलकर, भुजबळताई आणि मी—एकत्र जमलो होतो. निमित्त होते ‘हमारे राम’ या बहुचर्चित नाटकाच्या लंडनमधील अखेरच्या आणि ५००व्या प्रयोगाचे.
सुमारे ३,६५० आसनक्षमता असलेले हे भव्य सभागृह अक्षरशः तुडुंब भरले होते. भारतीय प्रेक्षकांसोबत अनेक ब्रिटिश रसिकही तितक्याच तन्मयतेने हा प्रयोग अनुभवत होते. त्यांना प्रत्येक हिंदी शब्द समजत असेलच असे नाही; पण अभिनय, संगीत, प्रकाशयोजना, नेपथ्य आणि दृश्यवैभव यांनी भाषेच्या साऱ्या सीमा त्या संध्याकाळी ओलांडल्या होत्या.
रामायण आपण अनेकदा पाहिले, वाचले आणि ऐकले आहे. पण ‘हमारे राम’ हे नाटक केवळ रामायणाची कथा सांगत नाही; ते त्यामागील जीवनमूल्ये उलगडते आणि आजच्या समाजाला अंतर्मुख करणारे प्रश्न विचारते.
या नाटकाचे लेखक राहुल आर. भुचर आणि नरेश कात्यायन, तर दिग्दर्शक गौरव भारद्वाज. त्यांच्या कल्पक मांडणीमुळे प्रत्येक प्रसंग आजच्या काळाशी जोडला जातो. राहुल आर. भुचर यांनी साकारलेला प्रभू श्रीराम संयम, त्याग, मर्यादा आणि एकपत्नीव्रताचे प्रतीक म्हणून मनाला भिडतो, तर अशुतोष राणा यांनी साकारलेला रावण विद्वत्ता, सामर्थ्य आणि अहंकार यांतील संघर्षाचे प्रभावी दर्शन घडवतो.
शूर्पणखेच्या प्रसंगाकडेही या नाटकाने एका वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न केला आहे. स्वतःच्या स्वार्थासाठी किंवा सूडासाठी इतरांच्या आयुष्यात मतभेद निर्माण करणे किती विनाशकारी ठरते, हा संदेश आजच्या समाजालाही तितकाच लागू पडतो.
या नाटकाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे भव्य तांत्रिक सादरीकरण. अप्रतिम प्रकाशयोजना, नेत्रदीपक नेपथ्य, प्रभावी संगीत आणि दृश्यरचना यांमुळे प्रत्येक प्रसंग जिवंत झाला. क्षणात अयोध्या, क्षणात वनवास, तर क्षणात लंका डोळ्यांसमोर उभी राहत होती.
या नाटकाचे तिकीट £55 (भारतीय चलनात साधारण ₹६,३०० ते ₹६,५००) इतके होते. तरीही सभागृह खचाखच भरले होते. कारण काही अनुभव हे खर्च नसतात; ते आयुष्यभरासाठी जपून ठेवण्यासारखी अमूल्य गुंतवणूक असते.
घरी परतताना एकच विचार मनात घोळत होता—रामायण आजही संपलेले नाही; ते प्रत्येक माणसाच्या विचारांत, नात्यांत आणि जीवनात रोज घडत असते. म्हणूनच ‘हमारे राम’ हे नाटक केवळ पाहण्याचा नव्हे, तर अनुभवण्याचा विषय आहे.
मात्र या नाटकाची खरी ताकद त्याच्या भव्यतेत नाही; ती रावण आणि लक्ष्मण यांच्या संवादातून उलगडणाऱ्या जीवनतत्त्वज्ञानात आहे. आजच्या धकाधकीच्या जीवनातही तितकेच महत्त्वाचे ठरणारे हे विचार प्रत्येकाने आत्मसात करावेत असे वाटते. त्या विचारांचा वेध आपण पुढील परिच्छेदात घेऊया.
परिच्छेद २ : रावणाच्या तोंडून ऐकलेले जीवनाचे धडे
रामायण घडून हजारो वर्षे उलटली. काळ बदलला, समाज बदलला, जीवनशैली बदलली; पण माणसाच्या स्वभावातील अहंकार, मोह, क्रोध, स्पर्धा आणि स्वार्थ आजही तितकेच जिवंत आहेत. म्हणूनच ‘हमारे राम’ या नाटकातील रावण आणि लक्ष्मण यांच्यातील संवाद हा केवळ रामायणातील एक प्रसंग राहत नाही, तर आजच्या प्रत्येक माणसाच्या आयुष्याशी जोडला जातो.
रामायणात आपण अनेक प्रसंग वाचले, ऐकले किंवा पाहिले असतील; काही कदाचित आपल्या लक्षातही राहिले नसतील. पण या नाटकाने त्या प्रसंगांमधील जीवनमूल्ये नव्याने समजावून सांगितली. जर ही मूल्ये आपण आपल्या दैनंदिन आयुष्यात आत्मसात केली, तर त्याचा सर्वांत मोठा फायदा आपलाच होईल. आयुष्य अधिक समृद्ध, अधिक शांत आणि अधिक अर्थपूर्ण होईल.
याच भावनेतून रावणाच्या तोंडून व्यक्त झालेले काही विचार मनाला खोलवर स्पर्श करून गेले. ते केवळ त्या काळापुरते मर्यादित नाहीत; आजच्या धकाधकीच्या, स्पर्धात्मक आणि तणावपूर्ण जीवनातही ते तितकेच महत्त्वाचे आणि मार्गदर्शक वाटतात.
रावण आणि लक्ष्मण यांच्यातील संवाद हा ‘हमारे राम’ या नाटकाचा आत्माच म्हणावा लागेल. या संवादात रावण केवळ लंकेचा राजा म्हणून नव्हे, तर एक विद्वान, तपस्वी आणि जीवनाचा गाढा अभ्यासक म्हणून उभा राहतो.
तो सांगतो की अहंकार हा माणसाच्या पतनाचे सर्वात मोठे कारण आहे. सौंदर्याचा अहंकार, धनाचा अहंकार, सत्तेचा अहंकार, शक्तीचा अहंकार आणि अगदी भक्तीचाही अहंकार—यांपैकी कोणताही अहंकार शेवटी विश्वविजेत्यालाही विनाशाकडे नेतो. सत्ता किंवा संपत्तीचा गर्व जरी क्षणिक असला, तरी ज्ञान आणि धर्माचा अहंकार हा सर्वांत घातक असतो. म्हणूनच रावण म्हणतो—रामांना ज्ञान आहे, पण त्यांना त्या ज्ञानाचा अहंकार नाही; माझ्याकडे ज्ञान आहे, पण मला त्याचाच अहंकार झाला आणि तिथेच माझा पराभव निश्चित झाला.
रावण पुढे ज्ञान आणि विद्येमधील सूक्ष्म फरक उलगडतो. विद्वान असणे आणि विद्यावान असणे यात मोठा फरक आहे. विद्वत्ता माणसाला उच्च शिक्षित बनवते; पण विद्या त्याला विनम्र बनवते. विद्वान आपल्या बुद्धीच्या बळावर मित्रालाही शत्रू बनवू शकतो, तर विद्यावान आपल्या नम्रतेने शत्रूलाही मित्र बनवतो. म्हणूनच विद्वानासमोर लोक भीतीपोटी हात जोडतात; पण विद्यावानासमोर ते प्रेम, आदर आणि श्रद्धेने नतमस्तक होतात.
या संवादातील आणखी एक विचार मनाला खोलवर स्पर्श करतो—शत्रू हा तिरस्काराचा नव्हे, तर आत्मपरीक्षणाचा विषय आहे. मित्र आपल्याला साथ देतात; पण समर्थ शत्रू आपल्याला घडवतो. तो आपल्यातील सुप्त शक्ती जागवतो, आपल्याला अधिक सक्षम, अधिक सजग आणि अधिक परिपक्व बनवतो. म्हणूनच शत्रू निवडतानाही विवेक हवा. कारण समाज आपल्या मित्रांवरून नव्हे, तर आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांच्या सामर्थ्यावरूनही आपले मूल्य ठरवत असतो.
रावण एक अत्यंत सुंदर विचार मांडतो—जीवन फक्त यशस्वी करून चालत नाही; ते सार्थकही झाले पाहिजे. स्वतःपुरते मोठे होण्यात अर्थ नाही; इतरांच्या कल्याणासाठी जगण्यातच जीवनाचे खरे मूल्य आहे.
भक्तीबद्दल बोलताना तो सांगतो की इच्छा ठेवून केलेली उपासना आपल्याला हवे ते मिळवून देऊ शकते; पण भावना, समर्पण आणि निस्वार्थ भक्तीने केलेली प्रार्थना देवाला जे आपल्या हिताचे वाटते तेच आपल्याला देते. देवाकडून काही मागण्यापेक्षा देवच मिळावा, अशी भावना श्रेष्ठ आहे.
संवादाच्या शेवटी रावणाचे शब्द मनात कायमचे कोरले जातात. तो म्हणतो—“माझी संस्कृती असुरांची असली, तरी माझा स्वभाव तपस्वी, साधक आणि आचार्याचा आहे. माणूस आयुष्याच्या अखेरच्या क्षणी आपल्या संस्कृतीनुसार नव्हे, तर आपल्या मूळ स्वभावानुसार वागतो. म्हणून मी माझे ज्ञान लपवून ठेवले नाही; ते लक्ष्मणाला दिले. कारण मृत्यू शरीराचा अंत करतो, पण ज्ञान, सद्गुण आणि धर्मच माणसाला खऱ्या अर्थाने मुक्ती देतात.”
या एका प्रसंगाने जाणवले की रामायणातील सर्वांत मोठा पराभव रावणाच्या शरीराचा नव्हता; तो त्याच्या अहंकाराचा होता. आणि सर्वांत मोठा विजय रामाच्या शस्त्रांचा नव्हता; तो त्यांच्या विनम्रतेचा, सत्याचा आणि मर्यादेचा होता.
