09/06/2026
Żupan pikowany, 1 poł. XVII w.
Żupan uszyty z fioletowo - granatowej jedwabnej tafty z Woolsome. Wzorowany na zabytkowych przeszywanych ubiorach opisywanych m. in. przez Małgorzatę Grupę oraz na żupanie Żółkiewskiego z Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Większość znalezionych pikowanych strojów (głównie czechmanów) pochodzi z XVIII w., natomiast żupan (albo kaftan) wiązany z Żółkiewskim to 1 ćw. XVII w., podobny ubiór ma na sobie też lisowczyk z obrazu Rembrandta z tego samego okresu. Przeszywane stroje widać także na obrazie Bitwa pod Orszą nieznanego autora z 1 poł. XVII w. oraz na innej ikonografii z tego okresu. Wygląda więc na to, że pikowanie / przeszywanie / watowanie w stroju polskim istniało niemal tak długo, jak on sam, czyli przynajmniej od XVI do XVIII w.
Pikowane żupany obecnie funkcjonują głównie jako ubranie "pod zbroję". Podobne zastosowanie sugeruje cześć ikonografii (np. wspomniany obraz Bitwa pod Orszą). Także żupan Żółkiewskiego opisywany jest jako "bojowy", na co wskazywałoby nietypowe zapięcie, a także bardzo kiepski stan zachowania przed rekonstrukcją, chociaż warto dodać, że nie mamy 100% pewności, w jakim celu właściwie był wykorzystywany. Z kolei M. Grupa watowanie w strojach interpretuje jako ich ocieplenie. Zachowane stroje watowane były watą jedwabną, bawełnianą i welnianą, prawdopodobnie zależnie od ich przeznaczenia. Moim zdaniem pikowane stroje mogły spełniać obie funkcje - zimą jako ciepłe ubranie, a w razie potrzeby, wytłumienie pod zbroję.
Wszystkie zachowane przeszywane stroje polskie wykonane są z jedwabiu. Warto mieć na uwadze, że do naszych czasów zachowują się głównie stroje jedwabne i bardzo niewiele wełnianych. Natomiast zakładając zastosowanie bojowe, jedwab ma dużą zaletę - ze wszystkich naturalnych włókien jest najbardziej odporny na przebicie, rozerwanie i przecieranie się, zatem był świetną tkaniną do takiego celu. Żupan uszyty z jedwabiu, dodatkowo watowany watą jedwabną rzeczywiście mógł mieć szansę zatrzymania kuli z muszkietu.
Pikowane stroje polskie zapinane były na guzy i haftki, żupan Żółkiewskiego był sznurowany - na brzegach prawej poły ma dziurki rozmieszczone parami, podobnie jak w sznurowanych dubletach z tego okresu. Ze względu na to, że uszyty żupan ma mieć zastosowanie bojowe, wykonaliśmy podobne zapięcie. Same sznurki czy tasiemki w zabytku się nie zachowały, więc wykonałem je analogicznie jak we wspomnianych dubletach. Mankiety zapinane są na haftki, jak w wielu innych żupanach z tego okresu, co w przypadku bojowego użycia ubrania jest bardzo praktycznym rozwiązaniem.
