ผ้าซิ่นตีนแดง

“ บุรีรัมย์ ” เป็นจังหวัดหนึ่งของอีสานใต้ จากการศึกษาของนักโบราณคดี พบหลักฐานการอยู่อาศัยของมนุษย์มาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์สมัยทราวดี และที่สำคัญสิ่งที่สุดพบกระจายอยู่ทั่วไปในจังหวัดบุรีรัมย์มากคือ หลักฐานทางวัฒนธรรมของเขมรโบราณ ซึ่งมีทั้งปราสาทอิฐ และปราสาทหินเป็นจำนวนมากกว่า ๖๐ แห่ง รวมทั้งได้พบแหล่งโบราณคดีที่สำคัญคือ เตาเผาและภาชนะดินเผาแบบที่เรียกว่า “ เครื่องถ้วยเขมร ” ซึ่งกำหนดอายุได้ป

ระมาณพุทธศตวรรษที่ ๑๕ ถึง ๑๘ อยู่ทั่วไป
จังหวัดบุรีรัมย์ มีการอพยพของประชากรเข้ามาตั้งถิ่นฐาน เช่น ไทโคราช ลาว ดังนั้นจังหวัดบุรีรัมย์จึงมีวัฒนธรรมที่ผสมผสานมาจากหลายชาติพันธุ์ มีการผสมผสานลักษณะความเป็นอยู่ ขนบธรรมเนียม และประเพณี ตลอดจนการทอผ้า การย้อมสี และลวดลายจนกลายเป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่นตน ( โครงการพัฒนาผ้าพื้นเมืองในทุกจังหวัดของประเทศ. ๒๕๔๓ : ๖๓ ) รวมถึง “ ตีนแดง ” ซึ่งเป็นภูมิปัญญาจากบรรพบุรุษของชาวจังหวัดบุรีรัมย์อีกอย่างหนึ่ง
“ ตีนแดง ” ... คืออะไร ?
เมื่อพูดถึง “ ตีนแดง ” หลายคนที่ได้ยินคงสงสัยว่าคืออะไร จะเกี่ยวกับสำนวนที่ว่า “ ผู้ดีตีนแดง ” หรือไม่ “ ตีนแดง ” เป็นคำที่ฟังดูแล้วไม่รื่นหูเท่าไหร่นัก แล้วตีนแดงจะมาเป็นอัตลักษณ์ของจังหวัดบุรีรัมย์ได้อย่างไร
“ ตีนแดง ” หรือ “ ผ้าซิ่นตีนแดง ” หรือที่เรียกกันว่า “ หมี่รวด ” ซึ่งเป็นผ้าไหมมัดหมี่ เป็นผ้าพื้นที่ย้อมสีแดงในส่วนของหัวซิ่นและตีนซิ่น ตัวซิ่นจะเป็นสีดำลวดลายมัดหมี่มีสีแดง สีเหลือง สีน้ำตาล และมีสีเขียวปนบ้างเล็กน้อย ลวดลายที่ใช้ในการทอตัวซิ่นจะเป็นใหญ่ เช่น ลายแข่วเลื่อย ลายนาค ลายขอแบบต่างๆ นิยมทอเป็นไหมลีบ ( เส้นไหมจากเปลือกนอกของรังไหม ) เพราะมีเส้นขนาดใหญ่ทอเสร็จเร็ว เห็นลวดลายชัดเจน ลักษณะพิเศษของผ้าซิ่นหัวแดงตีนแดงนี้เป็นภูมิปัญญาและการค้นคิดของบรรพบุรุษของชาวอำเภอพุทไธสง เป็นมรดกตกทอดของชาวอำเภอพุทไธสง จังหวัดบุรีรัมย์โดยแท้ ( วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญาจังหวัดบุรีรัมย์. ๒๕๔๒ : ๒๑๘ )

สืบสานจากภูมิปัญญาบรรพบุรุษ
“ ซิ่นหัวแดงตีนแดง ” หรือ “ ซิ่นตีนแดง ” หรือ “ ซิ่นหมี่รวด ” ได้ประกายความงดงามขึ้นครั้งแรกโดยฝีมือช่างทอผ้าในคุ้มของพระยาเสนาสงคราม ( เจ้าเมืองคนแรกของอำเภอพุทไธสง ) แถวบ้านหนองหัวแฮดและในบ้านโนนหมากเฟือง ( บ้านศีรษะแรตและบ้านมะเฟืองในปัจจุบัน ) เมืองพุทไธสง เมื่อประมาณ ๒๐๐ ปีมาแล้ว เป็นผ้าซิ่นที่กลุ่มคนเชื้อสายลาวเป็นผู้ประดิษฐ์คิดค้นขึ้น ผ้าซิ่นตีนแดงจึงเป็นผ้าซิ่นลาว ( เคยมีการสันนิฐานว่าเป็นผ้าซิ่นเขมร ) จากหลักฐานตำนานพระเจ้าใหญ่และการก่อตั้งหมู่บ้านศีรษะแรต ว่า “ ...ในสมัยก่อน ท้าวศรีปาก ( นา ) ท้าวเหลือสะท้าน ท้าวไกรสร เสนาบดีเมืองสุวรรณภูมิ ( ปัจจุบันอยู่ในเขตจังหวัดมหาสารคาม ) ซึ่งเป็นคนไทยเชื้อสายลาว พร้อมด้วยบริวาร ชอบเข้ามาล่าสัตว์ในเขตลุ่มน้ำลำพงชู ตลอดไปจนถึงลุ่มน้ำชี ( ในเขตจังหวัดชัยภูมิ ) กล่าวกันว่าการล่าแรดเพื่อนำนอมาทำยานั้น ถ้าพบแรดในเขตพุทไธสงจะไล่ล่าได้ในเขตชัยภูมิ และถ้าพบในเขตชัยภูมิจะไล่ล่าได้ในเขตพุทไธสง ครั้งหนึ่งทั้งสามได้ยิงได้นกขนาดใหญ่สวยงามมากตัวหนึ่งที่บริเวณบึงสระบัว เรียกกันว่า “ นกหงส์ ” นกตัวนั้นบินมาตกบริเวณป่ารกด้านทิศตะวันออก จึงออกตามหานกตัวนั้นในป่าดังกล่าว แต่กลับพบพระพุทธรูปองค์ใหญ่ที่ไม่เคยพบที่ใดมาก่อน ด้วยความดีใจจึงเลิกค้นหานกและพากันสำรวจบริเวณรอบ ๆ องค์พระ พบเจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมด้านหลังพระพุทธรูป พบหนองน้ำขนาดย่อมด้านหน้าองค์พระ มีหัวแรดตายมานานแล้วอยู่ในหนองน้ำนั้น มีต้นตาลเรียงรายอยู่รอบ ๆ ทั้งสี่ทิศ มีเถาวัลย์คลุมรุงรัง ไม่มีหมู่บ้านคนในบริเวณนั้น จึงกลับไปบ้านเกิดและชักชวนญาติพี่น้องมาตั้งรกรากที่นี้ แล้วตั้งชื่อหมู่บ้านว่า “ หนองหัวแฮด” ตามหัวแรดที่พบ โดยมีท้าวศรีปาก ( นา ) เป็นเจ้าเมือง เรียกว่า “ อุปฮาดราชวงศ์ ” และได้ช่วยกันบูรณปฏิสังขรณ์บริเวณที่ได้พบพระพุทธรูปอยู่เป็นวัด ชื่อว่า “ วัดหงส์ ” ตามชื่อนกที่ยิงแล้วมาตกบริเวณนั้น...พระเจ้าใหญ่ สันนิฐานว่าสร้างพร้อมกับเมืองพุทไธสง คือ ประมาณ พ.ศ. ๒๒๐๐ ช่างที่สร้างพระเจ้าใหญ่อาจเป็นช่างสกุลลาว เพราะพระพุทธรูปหลายองค์ที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชอัญเชิญมามีพระเกศเหมือนพระเจ้าใหญ่ เช่น ที่วัดสระปทุม พระเกศลักษณะนี้มีเฉพาะในภาคอีสานและประเทศลาว เท่านั้น...” จึงน่าจะเชื่อได้ว่าผ้าซิ่นตีนแดงนั้นเป็นผ้าซิ่นของกลุ่มชนลาวไม่ใช่เขมร ด้วยความงดงามที่เป็นเอกลักษณ์ของผ้าซิ่นตีนแดงจึงได้นิยมทอกันขึ้นอย่างแพร่หลาย บ้านใกล้เรือนเคียงได้รับเอา ภูมิปัญญาของการทอผ้าซิ่นตีนแดงจากบ้านศีรษะแรต และบ้านมะเฟืองไปไปทอยังชุมชนหรือว่าหมู่บ้านของตน

อัตลักษณ์ของซิ่นตีนแดง
ซิ่นตีนแดง หรือ ซิ่นหมี่รวด เป็นผ้าอัตลักษณ์ท้องถิ่นของชาวอำเภอพุทไธสง และอำเภอนาโพธิ์ จังหวัดบุรีรัมย์ ไม่มีในท้องถิ่นอื่นความงดงามอันเป็นเอกลักษณ์ของซิ่นตีนแดงแตกต่างจากซิ่นอื่นๆ โดยสิ้นเชิง คือ หัวซิ่นและตีนซิ่นเป็นสีแดง ตัวซิ่นเป็นสีดำ ลายหมัดหมี่เล่นสีเหลือง แดง ขาว มีเขียวปนบ้าง เครือซิ่นด้านหัวและด้านตีนกว้างประมาณ ๘ หลบ ( ๑ หลบ เท่ากับ ๔๐ เส้น ) โดยที่เครือหูกซิ่นจะมีส่วนของหัวซิ่นและตีนซิ่นไม่แยกออกจากตัวซิ่น ซึ่งต่างจากผ้าซิ่นของท้องถิ่นอื่นๆ ที่จะต้องทอส่วนหัวซิ่นหรือตีนซิ่นต่างหากแล้วจึงนำมาเย็บต่อกับตัวซิ่น ลายที่ใช้เป็นลายเก่าดั้งเดิม คือลายนาค ลายแข่วเลื่อย ลายขอต่างๆ นิยมทำด้วยไหมลีบ ( ไหมเปลือกนอก ) เพราะเส้นใหญ่ขึ้นลายได้สวยชัดเจน ทอเสร็จเร็ว ที่สำคัญ “ เก็บตีนดาว ” เพื่อประดิษฐ์ตกแต่งและแสดงฝีมือของผู้ผลิต
ความงดงามของผ้าซิ่นตีนแดง
นอกจากผู้ทอจะอวดฝีมือในเรื่องของลวดลายแล้ว ความงดงามของตีนซิ่นก็เป็นอีกจุดหนึ่งที่ผู้ทอนิยมคิดค้น ประดิษฐ์ประดอย สร้างสรรค์ เพื่อแสดงฝีมืออวดสายตาของผู้ที่ได้พบเห็น ความงดงามของตีนซิ่นมีอยู่ ๒ ลักษณะ ดังนี้
๑. ซิ่นตีนแดงธรรมดา คือ ซิ่นตีนแดงที่ตกแต่งตีนซิ่นเป็นลายมัดหมี่ลายต่างๆ เช่น ตีนโยง ตีนต้น ตีนม้า หรือลายอื่นๆ
๒. ซิ่นตีนแดงที่เก็บตีนดาว ( จกสีไหมเหมือนผ้าแพรวา ) คือ ซิ่นตีนแดงที่นอกจากจะตกแต่งลายที่ตีนซิ่นเป็นลายมัดหมี่แบบต่าง ๆ แล้ว ยังมีการใช้ไหมสีขาว สีเหลือง และสีเขียวตกแต่งเป็นลายประดับที่ตีนซิ่น เช่น ลายพั่วดอกฮั่ง ( พวงดอกรัง ) หรือลายเอี้ยต่าง ๆ