05/11/2016
LŨ LỊCH SỬ
1. Ngàn Sâu, sông mẹ.
Hương Khê, huyện tây Nam Hà Tĩnh, là một thung lũng rộng nằm giữa hai vòng cung núi Giăng Màn và Trà Sơn, khép lại như đôi bàn tay ấp lấy một vùng thôn quê hiền hòa, bình yên. Diện tích khoảng 127.680 ha, rừng chiếm đến 93.400 ha.
Không có sông lớn; lớn nhất chỉ có Ngàn Sâu, dài chừng trên dưới 130 km, chảy theo hướng Nam- Bắc, xẻ đôi thung lũng Hương Khê ra làm hai phần; là con sông duy nhất Hà Tĩnh chạy theo hướng này.
Không có sông lớn, nhưng suối khe dày đặc, các nhánh sông thường được gọi là Rào, đáng kể có Rào Tiêm, Rào Nổ, Rào Tre, Rào Rồng…cũng là những nhánh lớn cung cấp nước cho sông Ngàn Sâu.
Do lưu vực rộng, một vùng rừng biên giới mênh mông của hai huyện Tuyên Hóa (Quảng Bình) và Hương khê (Hà Tĩnh) chủ yếu là núi cao, dày đặc khe suối nên hằng năm vào mùa mưa lũ, nước thường lên rất nhanh, gây ngập lụt cho một số xã hai bờ, chủ yếu vùng trung và hạ huyện như Hương Đô, Gia Phố, Hương Thủy, Hà Linh, Phương Điền, Phương Mỹ.
Khi chảy về vùng hạ, qua Hà Linh, Phương Điền, Phương Mỹ, sông len lõi giữa các hẻm núi, uốn khúc, tạo nên “Chín khúc Hội Lai” hiểm trở có tiếng. Hàng năm lũ về, đoạn này lòng sông hẹp, lại quanh co, hai bên vách núi dựng đứng; nước chảy không kịp, gây ngập lụt có khi hàng tuần. Gặp năm lũ chồng lũ, ngập lụt có khi kéo dài nửa tháng.
Lũ hàng năm làm cho cư dân những xã trên nhiều khó khăn, nhưng nước đừng, từ đời này qua đời khác, người dân đã quen, sẵn sàng ứng phó, vượt qua, để sống, để tồn tại.
Nhưng Ngàn Sâu không chỉ đem về tai họa, mà còn là nguồn nước, nguồn sống. Hàng năm, sông đưa về tôm cá, phù sa tưới tắm, bồi đắp những bãi mía bờ ngô, xóm làng trù phú như Phúc Trạch, Khe Mây, Lộc Yên, Hiệp phố, Chu Lễ…Và có lẽ cũng nhờ nguồn nước và phù sa của con sông này mà tạo nên những loài đặc sản đặc biệt nổi danh cả nước như cá mát Rào Tiêm; bưởi, dó trầm Phúc Trạch; cam Khe Mây; tắt Hương Vĩnh…
Chính vì thế, con sông “ chẳng sâu răng cứ gọi ngàn sâu ” đã trở thành một phần của Hương Khê. Ai là người Hương Khê dù đi xa bao năm vẫn không thể quên; ai đã đến Hương Khê một lần vẫn nhớ; dù có thiên tai thủy quái thì vẫn là dòng sông mẹ, bồi đắp nuôi dưỡng người dân nơi đây.
2. Vì đâu nên nỗi.
Nhưng những năm gần đây (cụ thể là 9 năm); Hương Khê nổi lên như một vùng lũ lụt thường xuyên gây thảm họa, hết lũ lịch sử này đến lũ lịch sử khác; 9 năm ba cơn lũ được giật tít chưa có hàng trăm năm; mà chắc chắn suốt lịch sử chưa từng có.
Nguyên nhân là do công trình thủy điện Hố Hô, một công trình “thủy điện con cóc”, ”thủy điện nắm tay” (quy mô siêu nhỏ), được xây dựng chặn nguồn Ngàn Sâu, nằm phần sông trên đất Quảng Bình; nhưng toàn bộ phần nước xả lại thuộc địa phận Hương Khê Hà Tĩnh.
Từ khi chưa vận hành, Hố Hô đã làm cho hàng vạn người dân Hương Khê điêu đứng. Phải đến 2010, nhà máy mới vận hành mà từ 2007, người dân Hương Khê đã phải trải qua cơn lũ kinh hoàng. Lần đầu tiên trong Lịch sử, cả huyện bị nhấn chìm trong nước; Hố Hô xả nước, đổ một lượng nước rất lớn xuống Ngàn Sâu; sông hẹp, chảy không kịp, trào ngược lên các ngọn rào nhấn chìm cả những vùng không bao giờ ngập lũ như Hương Trạch, Phúc Trạch, Phú Phong, Thị Trấn, Hương Trà, Hương Bình, Phú Gia… Điều đáng nói là lũ do Hố Hô xả nước nên nước lên rất nhanh, chảy rất mạnh, dòng nước thủy điện xả ra tạo thành lũ quét, sức tàn phá ghê gớm nên hầu như người dân không kịp trở tay, không chỉ tài sản bị trôi mà người cũng không thoát.
Chỉ ba năm sau, vào năm Hố Hô vận hành, cả nước lại rùng mình bởi lũ lịch sử ở Hương Khê, nguyên nhân cũng vẫn do Hố Hô xả nước; lũ 2010 còn khủng khiếp hơn năm 2007 nhiều. Đến bây giờ chắc những ai được chứng kiến không thể quên được sự tang thương do cơn lũ gây ra.
Trận lũ năm đó, tắc van xả nước, phải dùng mìn nổ tránh vỡ đập làm nhà máy hư hỏng nặng, phải ngừng hoạt động; phải đến 2013, nhà máy mới vận hành trở lại.
Và năm nay, 2016, sau năm năm không có mưa lớn, (đồng nghĩa với Hô Hô không xả lũ), cả huyện Hương Khê lại ngập trong nước; thêm một nhân họa từ khi có Hố Hô.
Một công trình thủy điện vào loại siêu nhỏ, chắc chắn hiệu quả kinh tế lại càng nhỏ, bởi ngoài chức năng sản xuất điện không có chức năng điều tiết lũ, thủy lợi như các công trình thủy điện khác; nhưng tai họa gây ra cực lớn. Tai họa gây ra bởi xả nước mà nguyên nhân xả nước theo Tiến sĩ Nguyễn Bách Phúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Khoa học công nghệ & quản lý thành phố Hồ Chí Minh: “bản thân nó chứa được quá ít nước, khi lũ lớn về, buộc phải xả ra. Do đó, việc Hố Hô xả lũ là hoàn toàn tất yếu và bất khả kháng, hoàn toàn tự nhiên. Nước xả ấy có phải của Hồ Hố Hô không? Không phải, vì bản thân hồ không sinh ra nước, mà chỉ xả hết nước lũ mà hồ không thể chứa được”
Hố Hô, hồ chứa chỉ khoảng 38 triệu Mét khối mà theo ông Giám đốc nhà máy, chiều 14/10, 1 tiếng hồ nhận về 7 triệu mét khối. Không xả sao được. Xã lũ là chuyện sống còn không chỉ của nhà máy, mà cả hàng chục vạn dân hạ lưu Ngàn Sâu.
Có nghĩa là mưa lớn phải xả nước, xả nước là thảm họa, vỡ đập là siêu thảm họa. Lấy thảm họa ngăn siêu
