18/03/2023
Na và mãng cầu (mảng cầu, mẳng cầu) là 2 thứ hay 1 thứ???
Nhân clip của 1 tiktoker Viên Vibi (https://vt.tiktok.com/ZS84Tgx7T/) nên tôi viết bài này.
1. Phân biệt:
- Na có tên khoa học là Annona squamosa. Miền Nam và Nam Trung Bộ gọi na là mãng cầu. Tên Anh: sweetsop/ sugar apple.
- Mãng cầu Xiêm (na Xiêm, mãng cầu g*i, na g*i) có tên khoa học là Annona muricata. Tên Anh: soursop.
👉 Xét các từ điển xưa:
- NV Dương hiệp Tự vị (tác giả hoạt động ở Nam Kỳ) ghi: mảng cầu - Annona squamosa, ko ghi nhận "na".
- ĐNQÂTV ghi mảng cầu = na.
- TĐTV Hội Khai Trí: ko ghi mảng cầu, mà ghi mạng cầu là cây na. Xem ở gần cuối bài vì sao lại có từ "mạng".
Các từ điển sau này đều ghi mãng cầu = na. TĐTV Hoàng Phê còn ghi rõ mãng cầu là phương ngữ của na. TĐ Nguyễn Lân ghi mãng cầu là từ miền Nam chỉ cây na.
Chứng tỏ mảng cầu (mãng cầu) là từ địa phương miền Nam, ko phải Bắc.
👉 Sở dĩ có tên mãng cầu ta bên cạnh tên mãng cầu là vì sau này xuất hiện giống mãng cầu Xiêm nên mãng cầu thành mãng cầu ta để phân biệt, như kiểu na ta và na Xiêm.
👉 KẾT LUẬN: Na với mãng cầu (mãng cầu ta) là 1. Na Xiêm/ na g*i = mãng cầu Xiêm/ mãng cầu g*i.
2. Nhầm lẫn:
- Na Xiêm bị người miền Bắc gọi nhầm cho cây bình bát (na nước, na biển) vì bình bát có ngoại hình giống mãng cầu Xiêm. Tên mãng cầu Xiêm chắc hẳn là do xuất xứ của nó từ bên Xiêm mang giống về.
👉 Sở dĩ có sự lầm này là do Miền Bắc hầu như ko trồng giống này có lẽ vì ko hợp khí hậu nhiệt đới. Còn bình bát cũng phổ biến trong Nam chứ miền Bắc cực ít.
- 1 bộ phận người Bắc hoặc Nam gốc Bắc gọi trái mãng cầu/na thành "Mãng cầu na" thành ra 1 thứ trái lạ kiểu NA NA.
- 1 số người gọi Mãng cầu dai là tên khác của mãng cầu là ko đúng. Nó chỉ là 1 giống mãng cầu mà thôi, mãng cầu gồm giống mãng cầu dai - na dai và mãng cầu bở - na bở.
- SGK tiếng Việt ghi mãng cầu và để hình trái mãng cầu Xiêm. Do đó, sách đã dạy cho bao thế hệ người Việt miền ngoài rằng mãng cầu là mãng cầu Xiêm chứ ko phải mãng cầu (na) như trong Nam gọi.
💥 Các bạn thấy tai hại của việc viết sai SGK chưa. Nó hại bao thế hệ hiểu sai rồi cãi nhau ồn ào. Chỉ mong các bạn cố chấp nên tìm hiểu từ điển, phương ngữ Nam Bộ trước khi tranh cãi vô bổ.
3. Nguồn gốc tên Na:
Na và mãng cầu Xiêm (na Xiêm, mãng cầu g*i, na g*i) có nguồn gốc từ châu Mỹ. Do đó, nguồn gốc từ "na" là từ nước ngoài, dựa trên sự đồng âm sau:
- Na: gốc từ tiếng Bồ, Tây Ban Nha Anona, Thái gọi là noi-na (น้อยหน่า) (ngoài ra còn có nhiều tên Thái khác), người Mã Lai gọi no-na.
- Mãng cầu: chưa biết nguồn gốc, nhưng có thể đoán nó gốc từ 1 dân tộc nào đó như Thái, Khmer, Mã Lai, Ấn Độ chẳng hạn. Trái này có 1 hành trình dài từ châu Mỹ xuyên qua các nước Đông Nam Á, Ấn Độ nên sẽ có sự vay mượn tên gọi.
💥 Cũng có thể do trái này hình cầu và đầy (mãn: đầy, hoàn hảo, full ) nên người miền Nam gọi là mãng cầu chăng? MN đọc mãn như mãng.
Theo Gia Định Thành Thông Chí - bản dịch, quả na/mãng cầu gọi là "Phật đầu lê (hay tú cầu tử tức quả mãng cầu)". Các tên trong ngoặc hình như ko có trong bản gốc. Phải chăng, từ tú cầu tử rồi thành mãn cầu, sau lại thành mãng cầu? (Mãn: đầy, hoàn hảo; tú: xinh đẹp, ưu việt).
1 bạn nêu giả thiết: Đây là chữ Mãng 茻 nghĩa như cái võng đan thành mắt lưới. Mãng cầu là quả hình cầu có vỏ như mắt lưới, là quả Na. Mãng Cầu Xiêm là quả (giống như quả na) có nguồn gốc từ đất Xiêm. Biến âm của từ mãng là từ "mạng" (mạng lưới).
Tôi tra trong sách Đại Nam Nhất Thống Chí và TĐTV Hội Khai Trí có ghi nhận tên "mạng cầu". Do vậy mãng cầu hay mạng cầu chính là do chữ Mãng 茻 này.
💥 NGOÀI LỀ:
Bạn Nguyễn Đình Duy trả lời 1 bạn đọc bài: thực ra việc bạn lẫn lộn na dai, na bở với mãng cầu dai, mãng cầu xiêm cũng dễ hiểu, vì thực ra quả mãng cầu (na) trong miền Nam là giống thịt dai, còn na miền Bắc trước kia phổ biến là giống thịt bở. Sau này người ta mang giống mãng cầu dai (na dai) ra Bắc trồng nhiều nên ngoài Bắc phân biệt ra na dai với na bở, còn miền Nam thì không. Mình từ sống ở cả hai miền vào đúng khoảng thời gian na dai được mang ra Bắc trồng nên biết rõ. Bây giờ ở Bắc còn xuất hiện cây lai giữa hai giống, ra quả lúc bở lúc dai nữa.
