04/02/2025
Kendrick Lamar “Not Like Us” – khi văn hóa Diss là một biểu chứng thành công. Bài 1
Ranh giới giữa nghệ thuật và sự tự do phản cảm
(Bài viết dài, đọc hay không thì vạn sự tùy duyên)
K-dot tiếp tục thể hiện mình là con Dê (Goat -Greatest of All Time) của không chỉ nền văn hóa hiphop, của nhạc Rap mà của làng âm nhạc thế giới. Từ một trong những màn dissing nổi bật nhất của năm 2024, cho cả thế giới ăn no thịt bò – nói về nó, nhảy về nó, hiểu về nó, viral nó, bàn luận tranh luận đủ hướng đến chiếc MVs present/trình bày được văn hóa sản sinh ra người rap về nó. Và giới hàn lâm đã nghe được giọng nói đó một cách mạch lạc, khẳng khái và đầy thuyết phục để trao cho “Not Like Us” – 1 sản phẩm được làm ra để diss Drake một cách nhanh nhất, 5 giải Grammy – bài Rap xuất sắc nhất, Performance xuất sắc nhất, Video âm nhạc xuất sắc nhất, Bài hát của năm, Record của năm.
Drake kêu rằng: “Chỉ cần Kendrick Lamar mở mồm ra thì sẽ có người trao giải Grammy cho King Kunta” – nó không phải punchline, cũng chẳng phải mocking hay khịa gì mà đó thực sự là Fact/ là sự thật mất. Mình luôn tâm niệm tôn trọng mọi ngóc ngách, mọi mặt sáng tối của các thể loại văn hóa/ đặc biệt là văn hóa đường phố hay kể cả Rap. Rap Love, Rap hát, Rap diss, Rap battle – mỗi thể loại đều có cái hay của nó và sự giao thoa chúng cần những cái tên kiệt xuất, những con người kiệt xuất chứng minh với cả thế giới.
Mình chỉ không đồng tình về sự giới hạn trong nhận thức của nhiều người – rằng Rap Diss là một thứ gì đó phải brutal, phải gangsta, phải đưa vào body b*g một cách kinh khủng nhất. Và Rap Diss thì sao mà nổi tiếng, được nhận diện nhiều như Rap Mainstream. Không hẳn? – Quan trọng là rapper hay EmCee đó có đủ trình độ để khiến nó thành nổi tiếng hay không? Đủ thu hút được mọi người nghe hay không? Đó là cái tài của người nghệ sĩ. Mọi lập luận, phản bác mình nghĩ chỉ là một cái tôi quá cao của những người có tâm lý bảo thủ. Rap Diss làm sao mà được chứng nhận bởi các giải, làm sao để những người hàn lâm để ý tới? Why not – Tại sao lại không?
Những tranh luận kiểu như thế cũng bị phá tan bởi Kendrick Lamar với “Not Like us”. Một bài rap diss – vừa đảm bảo được tính thương mại, vừa được giới rappers công nhận, vừa được giới hàn lâm chuyên môn cao trao giải, vừa được công chúng nghe đi nghe lại tram lần, trở thành giai điệu được người ta nhắc lại suốt mấy tháng. Only and one Kendrick Lamar – minh chứng được điều đó, bảo Goat cũng chẳng sai.
Nhưng nó cũng thấy trình độ của K-dot và phần còn lại là một khoảng cách khá xa. Xét trên phương diện tổng thể, còn nếu theo từng ngách thì không so được – vì mỗi ngách sẽ có những cái tên đỉnh cao hơn Kendrick Lamar nhiều (Thực sự là như thế).
Mình chỉ muốn nhấn mạnh rằng: “Bạn không làm được thì không có nghĩa là người khác không làm được. Mà người làm được sẽ là con người của thời đại mà thôi”.
K-dot không phải là Rappers đầu tiên làm được điều này. “Mama said you knock you out” của LL Cool J – diss track đầu tiên giành giải Grammy cho hạng mục best Rap Performance vào năm 1991. Khi mà LL Cool J nhắm tới Kool Moe Dee. Hay thậm chí cả nhân vật chính của Not Like us là Drake cũng đã được đề cử cho Grammy với bản diss Meek Mill “Back to back” vào năm 2016 – và đoán xem, Drake đã thua ai? Không ai khác là K-dot, với “To Pimp a Butterfly” và “Alright”.
Mình luôn tâm niệm thế này, một văn hóa – một kiểu sống : những thứ vô cùng có chiều sâu, kể cả mặt tích cực và tiêu cực luôn là những thứ hay ho. Nhưng quan trọng nhất vẫn là người kể : ở đây là rapper, là artist – là những người nghệ sĩ. Một người nghệ sĩ giỏi sẽ không phải xưng vương xưng tướng mà một người nghệ sĩ giỏi với mình là người kể được câu chuyện nghệ thuật thẩm tới tai tất cả mọi người, khiến mọi người yêu hơn về mảng nghệ thuật đó/ văn hóa đó. Kendrick Lamar, hơn là 1 rapper – 1 story-teller thực thụ mà còn hàm chứa rất nhiều ý nghĩa ẩn dụ và nghệ thuật trong đó qua không chỉ câu chữ, melody, cách truyền tải (Deliver), flow and bars mà giờ đây đó còn là hình ảnh thông qua sự xuất hiện của K-dot, của các sản phẩm MV âm nhạc (Mình nhấn mạnh thanh niên vẫn flex nha, nhưng tính nghệ thuật của MVs K-dot vẫn chuẩn cinematic, chuẩn điện ảnh và đẹp nhé) – nhận giải MVs của năm đâu phải là chuyện đùa.
Cái mà Kendrick Lamar luôn làm và luôn thành công với điều đó : “Living in culture. Present culture and protect culture” – “Sống trong văn hóa, thể hiện văn hóa đó và bảo vệ văn hóa đó”. Kendrick khiến chúng ta nhún nhảy vì Rap nhưng sau đó là khiến chúng ta ngẫm nghĩ về thông điệp ẩn sâu mà K-dot và team muốn truyền tải sau mỗi MVs (Và mỗi thứ đó thể hiện sự tôn trọng của Kendrick Lamar tới văn hóa đã nuôi dưỡng K-dot – hay truyền cảm hứng một cách humble/một cách khiêm nhường nhất). Giả dụ như “Squabble up” với thông điệp “Jesus saves Gangsters too!” hay “Not Like us” present cả một văn hóa đường phố của Mỹ.
Cre: Trí Minh Lê 🇻🇳⚡️
